مساوات- نسرین ذاکریفر: داستان موزه عصرآهن تبربز از یک اتفاق ساده اما سرنوشتساز آغاز شد. سال ۱۳۷۶ خورشیدی، وقتی کارگران برای ساخت یک مجتمع تجاری-مسکونی در جوار مسجد تاریخی کبود تبریز مشغول خاکبرداری بودند، ناگهان با بقایای یک گورستان پیش از تاریخ روبهرو شدند. این کشف، مسیر تاریخ را تغییر داد؛ کار عمرانی متوقف شد و پای باستانشناسان به این محوطه باز شد.
نخستین کاوشهای نجاتبخشی به سرپرستی دکتر نصرتالله معتمد انجام گرفت و سپس در سال ۱۳۷۹، دکتر علیرضا هزیری نوری هدایت چهار فصل کاوش را بر عهده گرفت. نتیجهٔ این تلاشها، آشکار شدن ۳۸ گور باستانی از دورهٔ عصر آهن یعنی هزارهٔ اول پیش از میلاد بود که هر کدام، روایتی از باورها و زندگی مردمانی را بازگو میکرد که قرنها پیش در این خطّه میزیستهاند.
امروز، این محوطه با مساحتی حدود ۲۸۲۹ متر مربع در شمال، شمالغرب و شمالشرقی مسجد کبود قرار دارد و در زیر لایههای چندین متری رسوبات زمینشناسی، پایینتر از کف مسجد، آرام گرفته است.
آنچه موزه عصر آهن را از سایر موزهها متمایز میکند، رویکرد حفاظت درجا و مرمت در محل است. باستانشناسان و مرمتگران، تنها به آزمایشگاه بسنده نکردند، بلکه کارگاه مرمت را درست در دل محوطه برپا کردند. این کارگاه شامل بخشهای تخصصی برای مرمت سفال، اشیاء فلزی و سایر یافتهها بود.
تمام اسکلتها، بقایای حیوانی مانند دندان و شاخ، سفالینهها و اشیاء فلزی، دقیقاً در همان جایگاهی که پیدا شدهاند، حفظ شده تا بازدیدکنندگان، عیناً فضای یک گورستان باستانی را تجربه کند. برای هر یک از این یافتهها، شناسنامهای ویژه تهیه و ثبت شده است تا اطلاعات دقیق از هر شیء در دسترس باشد. این روش، باعث شده که موزه به یک آزمایشگاه زنده باستانشناسی تبدیل شود و جلوهای بدیع از علم و تاریخ را به نمایش بگذارد.
براساس متون علمی ارائهشده در موزه، سنتهای تدفین در عصر آهن، به شدت تحت تأثیر باورهای مذهبی و به ویژه اعتقاد به زندگی پس از مرگ بوده است. به همین دلیل، در اکثر قریببهاتفاق قبور این دوره، افراد متوفی را همراه با غذا، مایحتاج روزمره و اشیاء آیینی دفن میکردند.
طیف گستردهای از اشیاء در این گورها کشف شدهاند که هر کدام داستانی دارند: اشیاء تزئینی و زیورآلات برای زنان، ابزارآلات جنگی برای مردان، سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی، مهرهها و ظروف سفالی که با تشریفات خاصی در کنار اجساد چیده شدهاند.
جالبترین نکته، نحوهٔ چینش اجساد به شکل چمباتمهای یا جنینی است که با آیین مهرپرستی یا میترائیسم ارتباط داده میشود؛ باوری که در آن، زنان بر پهلوی چپ و مردان بر پهلوی راست دفن میشدند و جهت قرارگیری جسد نیز به ساعت دفن قبل یا بعد از ظهر بستگی داشت.
اما چرا این گورستان عصر آهن نامیده می شود؟ عصر آهن، آخرین دوره از سهگانهٔ عصرهای فلزی شامل سنگ، مس، مفرغ و آهن است که با دستیابی بشر به کورههای پیشرفته ذوب سنگ آهن آغاز شد.
گورستان موزه عصر آهن تبریز، دقیقاً به همین دوره پر رمز و راز تعلق دارد و بازدید از آن، فرصتی استثنایی برای درک گوشهای از تاریخ کهن این سرزمین است.
اگر به تبریز سفر میکنید، بازدید از این موزه را از دست ندهید. موزه عصر آهن در پشت مسجد کبود، خیابان امام قرار دارد و همهروزه از ساعت ۹ تا ۱۹ پذیرای بازدیدکنندگان است. با ۳۰ تا ۴۵ دقیقه وقت، میتوانید سفری سههزارساله را تجربه کنید و از نزدیک، شاهد تلفیق بینظیر علم باستانشناسی، هنر مرمت و تاریخ کهن ایران زمین باشید.
