مساوات- نسرین ذاکری‌فر: ۲۴ آبان در تقویم، همزمان با سالروز درگذشت علامه طباطبایی، به نام روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار ثبت شده است؛ روزی که ضمن پاسداشت کتاب، فرصتی برای بازخوانی فاصله میان ادعا و واقعیت در فرهنگ مطالعه است. در آذربایجان‌شرقی و بویژه تبریز، این مناسبت معنایی دوگانه دارد: از یکسو، شهری که نخستین چاپخانه و نخستین کتابخانه را در آغوش کشیده و از سوی دیگر، استانی که آمارهای مطالعه در آن، تصویر چندان روشنی از این میراث فرهنگی ارائه نمی‌دهند.
با این وجود، تبریز در سال ۱۲۲۷ هجری قمری، نخستین دستگاه چاپ را وارد ایران کرد و نخستین کتاب‌ها، ترجمه‌ها و روزنامه‌های کشور در همین شهر به عرصه وجود آمدند. این پیشینه، انتظاراتی را شکل داده است. از آنجا که آذربایجان خاستگاه اندیشمندانی چون علامه طباطبایی، علامه امینی و علامه جعفری بوده و باید همین ظرفیت را برای نسل‌های آینده بازتولید کند لذا همزمانی این روز با بزرگداشت علامه طباطبایی، فرصتی برای پیوند میان میراث فکری و عادت مطالعه امروز است.
▪️آمارهای امید بخش درباره کتاب و کتابخوانی
با این حال، آمارهای رسمی نشان می‌دهد این میراث تاریخی کم‌کم به یک فرهنگ عمومی پایدار تبدیل می‌شود. چرا که در سال‌های اخیر نشانه‌هایی از حرکت رو به جلو دیده می‌شود.
اسد بابایی؛ مدیرکل کتابخانه‌های عمومی آذربایجان شرقی، از رشد چشمگیر شاخص‌های کتابخانه‌ای خبر داده است. تعداد اعضای فعال کتابخانه‌های استان از حدود ۸۷ هزار نفر در سه سال گذشته به حدود ۱۷۸ هزار نفر رسیده و امانت کتاب از ۷۰۳ هزار جلد به یک میلیون و ۱۹۸ هزار جلد افزایش یافته است. در شهر تبریز، تعداد اعضای کتابخانه‌ها در یازده ماه از ۲۷ هزار نفر به ۵۴ هزار نفر رسیده؛ رشدی ۱۱۱ درصدی. همچنین شمار کتاب‌های موجود در کتابخانه‌های عمومی استان از دو میلیون و ۸۱۹ هزار جلد در سال ۱۴۰۱ به نزدیک چهار میلیون جلد افزایش پیدا کرده و نقاط خدمت کتابخانه‌ای، با احتساب کتابخانه‌های سیار و مشارکتی، به ۲۰۲ نقطه رسیده است.
▪️برنامه‌ها و رویکرد جدید
برای هفته کتاب سال‌جاری، دست‌اندرکاران استان از اجرای یکهزار و ۲۹۶ برنامه فرهنگی در سطح استان خبر داده‌اند؛ برنامه‌هایی که از ۲۲ تا ۳۰ آبان با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» و با محوریت ترویج مطالعه، افزایش مشارکت اجتماعی و توسعه عدالت فرهنگی برگزار می‌شود. رویکرد اعلام‌شده، حرکت از کتابخانه‌محوری به جامعه‌محوری است؛ یعنی کتابخانه نه صرفاً محلی برای امانت کتاب، بلکه پایگاهی اجتماعی و فرهنگی برای همه اقشار و سنین. در همین راستا، طرح‌های هدفمندی مانند کودک کتابخوان با همکاری مراکز بهداشت و اهدای کارت دعوت رایگان به کودکان شش‌ساله، دانش‌آموز کتاب‌یار با همکاری آموزش‌وپرورش، و خانواده برتر کتابخوان در حال اجراست.
استقرار کتابخانه سیار در محلات حاشیه‌نشین تبریز و افتتاح کتابخانه‌های جدید، از جمله در شهر جدید سهند، نیز تلاشی برای کاهش شکاف دسترسی به کتاب است.
با این همه روز کتاب در تبریز و آذربایجان‌شرقی، تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ آینه‌ای است که هم میراث درخشان کلانشهر تبریز را نشان می‌دهد و هم شکاف میان آن میراث و عادت مطالعه امروز را. رشد اعضای کتابخانه‌ها و افزایش شمار برنامه‌های فرهنگی، نشانه‌های مثبتی است، اما سرانه مطالعه پایین‌تر هشدار می‌دهد که تبدیل این حرکت‌ها به یک فرهنگ پایدار، نیازمند زمان، سرمایه‌گذاری مستمر و شاید مهم‌تر از همه بازگرداندن کتاب به متن زندگی روزمره مردم است. کتابداران، به تعبیر مدیرکل کتابخانه‌های استان، سربازان گمنام جبهه فرهنگی هستند؛ اما این جبهه بدون همراهی جامعه، پیروزی‌ای در پیش ندارد.
