مساوات_ علی آقایاری: در دو شماره پیش، با شکلگیری و اوج نفوذ مرکز غیبی آشنا شدیم. اکنون به اوج دراماتیک ماجرا میرسیم: زمانی که مشروطه در خون غلتید و تنها یک نور در سراسر ایران روشن ماند: نور مقاومت در تبریز، که از دل مرکز غیبی میتابید.
سالهای پایانی حکومت قاجار، در کوچهپسکوچههای تبریز، مردانی گرد هم میآمدند که آینده مشروطه را در اقدامات انقلابی میدیدند. مرکز غیبی چه بود؟ این سازمان که بهعنوان هسته مخفی حزب اجتماعیون عامیون (سوسیالدموکراتهای انقلابی ایران) فعالیت میکرد، مهمترین و مؤثرترین هسته حزبی آن دوران بود.
بنیانگذاری این تشکل سری، در سالهای ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۲ هجری قمری (اواخر دوره قاجار) رقم خورد. اگرچه تشکیل رسمی آن پس از تحصن مشروطهخواهان در کنسولگری انگلیس و مسجد صمصامخان در ۲۹ رجب ۱۳۲۴ قمری اعلام شد، اما ریشههای آن به پیش از آن بازمیگشت. اعضای اولیه آن شامل چهرههایی چون کربلایی حاج علی میسو،حاج رسول صدقیانی، حاج علی دوافروش، یوسف خزدوز و دیگران بودند و جلسات خود را با نهایت دقت و بهصورت کاملاً سری برگزار میکردند تا هویت اعضا فاش نشود.
در رأس این تشکیلات مرموز، شخصیتی قرار داشت که بدون شناخت او، درک مشروطه تبریز ناقص خواهد ماند: کربلایی علی مسیو
او که در سال ۱۲۴۵ خورشیدی در محله نوبر تبریز به دنیا آمد، فرزند یک بازرگان بود و خود نیز به تجارت پرداخت. اما آنچه او را از دیگران متمایز میکرد، روشنفکری و دانش عمیقش بود. علی مسیو به سه زبان فارسی، عربی و فرانسه تسلط کامل داشت و به همین دلیل به او لقب مسیو (به معنی آقا یا استاد در زبان فرانسه) داده بودند. سفرهای متعدد او به اتریش، قفقاز و استانبول، او را با جهان نوین و افکار دموکراسیخواهی آشنا کرد. او چنان با تاریخ انقلاب کبیر فرانسه آشنا بود که در صحبتهایش مدام از آن مثال میآورد.
معاصرانش او را اینگونه توصیف کردهاند: «علی مسیو مرد پولادینی بود و اعصاب او از هیچ پیشآمد متأثر نمیشد». او که از احترام بالایی در شهر برخوردار بود، با هوش و ارادهای پولادین، هسته اصلی انقلاب را پایهریزی کرد و نام آن را مرکز غیبی نهاد تا کسی به آسانی دسترسی نداشته باشد.
مرکز غیبی صرفاً یک اتاق فکر نبود؛ بلکه مرکز فرماندهی نظامی و ساماندهی سیاسی، فرهنگی و اقتصادی انجمن ایالتی آذربایجان به شمار میرفت. این انجمن که خود یکی از مهمترین نهادهای مردمی مشروطه بود، با هدایت فکری و نظامی مرکز غیبی، به اولین نمونه از انسجام جامعه مدنی و اداره محلی نوین در ایران تبدیل شد. به عبارت دیگر، مرکز غیبی مغز متفکر و انجمن ایالتی، بدن اجرایی این حرکت عظیم بود. فعالیتهای مرکز غیبی فراتر از یک گروه سیاسی بود و ابعاد گوناگونی را در برمیگرفت:
▪️نظامی و امنیتی
مهمترین وظیفه این مرکز، سازماندهی و آموزش نظامی مجاهدان بود. آنان با استفاده از الگوهای شوراهای قفقاز، به تربیت نیروهای مسلح و هماهنگی دفاع از تبریز در برابر حملات نیروهای دولتی پرداختند.
▪️فرهنگی و تبلیغاتی
مرکز غیبی برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی، دست به انتشار نشریهای زد. روزنامهی «مجاهد» که نخستین شماره آن در ۹ شعبان ۱۳۲۵ قمری (۲۵ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی) منتشر شد، ارگان مطبوعاتی این گروه بود و بهصورت یک روز در میان چاپ میشد.
▪️سیاسی و دیپلماتیک
این سازمان با تشکلهای مشابه در قفقاز و باکو ارتباط داشت و از اندیشههای سوسیالدموکراتیک برای ترویج دموکراسی و مبارزه با استبداد الهام میگرفت.
نقش کلیدی مرکز غیبی در حساسترین برهه مشروطه، یعنی دوران استبداد صغیر، به اوج خود رسید. پس از آنکه محمدعلی شاه در تیرماه ۱۲۸۷ مجلس را به توپ بست، بسیاری از شهرها سقوط کردند، اما تبریز بهمدت یازده ماه در محاصره نیروهای دولتی مقاومت کرد. این مقاومت حماسی، بدون سازماندهی و رهبری مرکز غیبی میسر نبود. آنان با مدیریت شبکههای تدارکاتی و مقابله با عوامل نفوذی، شهر را به دژی نفوذناپذیر تبدیل کردند.
نکته حائز اهمیت این است که استراتژیستهای مرکز غیبی، چشماندازی فراتر از تبریز داشتند. همزمان با دفاع از شهر، مجاهدین را به دیگر نقاط آذربایجان فرستادند تا شعبات انجمن ایالتی را تأسیس کنند. این نگاه راهبردی بود که پس از فتح تهران و فرار محمدعلی شاه، به ثمر نشست. بهجرات میتوان گفت بدون پایمردی و برنامهریزی این سازمان مخفی، پیروزی نهایی مشروطه محال بود.
امروزه، خانه تاریخی علی مسیو در تبریز که زمانی مرکز غیبی بود، به عنوان خانه-موزه علی مسیو شناخته میشود. این اثر تاریخی که در تاریخ ۱۲ مرداد ۱۳۸۲ توسط شهرداری تبریز خریداری شد، با بهنمایشگذاشتن آثاری از دوران مشروطه مانند سلاح، عکس و اسناد تاریخی، پذیرای بازدیدکنندگان است.
مرکز غیبی تبریز، حلقه گمشده تحلیل بسیاری از موفقیتهای مشروطه است. آنان اثبات کردند که انقلاب، علاوه بر شور و هیجان، به سازماندهی مخفی، برنامهریزی استراتژیک، نفوذ اطلاعاتی و نیروی نظامی مردمی منضبط نیاز دارد. اگر ستارخان و باقرخان، سرداران پرآوازه میدان نبرد بودند، استراتژیستهای پشت صحنه این نبرد بزرگ، رهبران مرکز غیبی بودند؛ مردانی که کمحرف میزدند، اما شبکهای عظیم را مدیریت میکردند و نقشههایی میکشیدند که مسیر تاریخ را تغییر داد.
در مطلب آینده، به زندگی، اندیشه و نقش بیهمتای کربلایی علی مسیو خواهیم پرداخت؛ مردی که شایسته عنوان مغز متفکر و تئورسین مشروطیت آذربایجان است.
علی آقایاری؛ پژوهشگر و محقق تاریخ مشروطه
