مساوات – علی آقایاری: در ۲۵ آبان ۱۲۹۳ ستارخان، سردارملی مشروطه، در سن ۴۸ سالگی درگذشت؛ مردی که گلوله‌ای در زانویش، او را تا پایان عمر زمین‌گیر کرد و زخمی که در پارک اتابک برداشت، بر تن و جان تاریخ ایران ماند. اما سالگرد وفات شهادت گونه‌اش فرصتی است برای پرسش از مقاومت تبریز در یازده ماه جانکاه در برابر استبداد و فشارهای خارجی و سپس نحوه رویارویی منطق نهادی جدید و منطق انقلابی که قربانی آن، ستارخان قهرمان انقلاب مشروطه ایران شد.
این روایت، همان چیزی است که می‌توان آن را کالبدشکافی اجتماعی مجاهدان مشروطه تبریز نامید: نه ستایش صرف و نه نفی مطلق؛ بلکه تحلیل تراژدی رویارویی منطق انقلابی و منطق نهادی.
تبریز پیش از مشروطه شهری بود که بحران اقتصادی، سفره‌های مردم را کوچک کرده بود. ورود کالاهای خارجی و وابستگی اقتصاد به بازار روسیه، صنایع پیشه‌وری و کارگاه‌های کوچک، از قالی‌بافی تا کسب‌وکارهای خرد را در آستانه ورشکستگی قرار داده بود. در چنین بستری، هسته‌های اولیه مجاهدان از میان اصناف، پیشه‌وران، کسبه و کارگرانی شکل گرفت که بحران اقتصادی را با گوشت و پوست و استخوان خود حس می‌کردند.
در کنار این اصناف و کسبه، لوطیانی هم قرار داشتند که همچون رابین هوت از ثروتمندان گرفته به محرومین می‌دادند؛ گروهی که در تحلیل‌های سطحی به اوباشی‌گری فروکاسته می‌شوند، اما در خوانش جامعه‌شناختی، ساختاری مدنی و ابتدایی برای دفاع از محله‌ها و فرودستان در برابر زورگویی مأموران حکومتی بودند. فرهنگ جوانمردی و دفاع از مظلوم، سرمایه نمادین آنان بود. رفتارهای شبه‌نظامی این گروه‌ها را می‌توان نمونه‌ای از راهزنی اجتماعی دانست؛ اقداماتی با انگیزه عدالت‌خواهانه در دفاع از فرودستان علیه زورمندان.
با آغاز مشروطه، این نیروی عظیم مردمی هنوز انضباط نظامی کلاسیک نداشت. اینجا بود که نیاز به یک اتاق فرمان احساس شد: مرکز غیبی. سازمانی مخفی که پایه‌گذارانی چون علی مسیو آن را شکل دادند و در خفقان ولیعهد در تبریز، چندلایه و هوشمندانه عمل کرد.
مرکز غیبی ضمن تولید اندیشه، سازماندهی نظامی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هم میکرد. کمیسیون جنگ مرکز غیبی دسته‌های ۲۰ تا ۲۵ نفره مجاهد را سازماندهی میکرد، سنگر می‌ساخت و بر آموزش نظامی نظارت داشت. شورای مخفی، پول و ذخایر گندم محتکران را مصادره و میان فقرا تقسیم میکرد؛ اقدامی که عدالت اجتماعی را در دل انقلاب زنده نگه می‌داشت و مشروعیت مردمی می‌آفرید. ارتباط با انقلابیون قفقاز نیز زمینه انتقال تجربه جنگ چریکی، بمب‌اندازی و ساخت نارنجک دستی را فراهم کرد.
ایده مسلح شدن مجاهدان چگونه به نیرویی عظیم تبدیل شد؟
در بهار ۱۲۸۶ ش، تبریز صحنه تحولی بزرگ را شاهد بود. روزهای آدینه، بازارها بسته می‌شد و مردم در مساجد گرد می‌آمدند. شیخ سلیم، میرزا جواد ناصح‌زاده و میرزا حسین واعظ، هر یک در مسجدی، مردم را به گرفتن تفنگ و آموختن تیراندازی فرا می‌خواندند.
کسروی نوشته است که شهر یک‌باره دگرگون شد؛ گفت‌وگوی همگان تفنگ خریدن و مشق سربازی بود. کودکان با اسلحه‌های چوبی تمرین می‌کردند و زمزمه می‌کردند: «یاشاسین دولت مشروطه‌میز هر آن یاشاسین / یاشاسین مشق ائلین ملت ایران یاشاسین». هر کوی و محله سربازخانه‌ای شد و پیر و جوان در آن تمرین نظامی کردند. نتیجه آن تلاش، در آستانه یورش نهایی استبداد آشکار شد. در حالی که محمدعلی شاه مجلس را در تهران به توپ بسته بود، در تبریز نزدیک به ۱۷ هزار مجاهد و فدایی سازماندهی و مسلح شده بودند.
در قلب این ارتش مردمی، ستارخان قرار داشت. او پیش از مشروطه در تبریز دشت‌گیر یا دلال اسب بود، اما خصلت‌های لوطی‌گری و حس عدالت‌خواهی، او را میان توده مردم محبوب کرد. در روزگار قحطی، به دوستانش می‌گفت باید انبارهای غله محتکران را باز کرد و میان فقرا تقسیم کرد؛ رفتاری که مصداق همان راهزنی اجتماعی با انگیزه عدالت‌خواهانه بود.
نقطه عطف نمادین ستارخان در روزهای محاصره تبریز رقم خورد. هنگامی که رحیم‌خان چلبیانلو وارد تبریز شد و ترس و یأس بر شهر سایه افکند، کنسول روسیه، پاخیتانوف، به محله امیرخیز رفت و به ستارخان پیشنهاد کرد دست از جنگ بردارد و زیر بیرق روسیه در امان باشد. ستارخان پاسخ داد: «جناب کنسول! من قره‌سواران را نمی‌خواهم… ما اگر غیرت داشته باشیم، مشروطه را خواهیم گرفت. بیرق شما برای ما شایستگی ندارد. اگر قرار است زیر بیرقی باشم، بهتر است زیر بیرق حضرت عباس باشم.» سپس تفنگ برداشت، پرچم‌های سفید تسلیم را از پشت‌بام‌ها پایین کشید و پرچم سرخ مقاومت برافراشت.
پارک اتابک؛ تراژدی رویارویی دو منطق
پس از فتح تهران، سیستم سیاسی جدید در قالب دولت مشروطه شکل گرفت: منطق نهادی بر پایه قانون، دولت مرکزی و نهادهای رسمی. اما مجاهدان، نماد منطق انقلابی بودند و خود را فاتحان و صاحبان حق می‌دانستند. مجلس قانونی تصویب کرد که جز نظامیان و پاسبانان که امنیت شهر تهران برعهده انهاست، دیگران حق حمل تفنگ را ندارند.
ستارخان، با وجود آنکه فرمانده مجاهدان بود، به نشانه احترام به قانون جدید اعلام کرد نخستین کسی است که اسلحه‌اش را تحویل می‌دهد. اما حدود هزار نفر از مجاهدان در پارک اتابک به ستارخان پناه آورده بودند و حاضر به تحویل سلاح نمی‌شدند. مهلت ۴۸ ساعته تمام شد و شلیک گلوله‌ای، آغازگر جنگ مشروطه خواهان با مشروطه خواهان شد. پارک اتابک از هر طرف مورد حمله دولت مشروطه به فرماندهی یپرم‌خان قرار گرفت. ستارخان برای جلوگیری از تهاجم به پشت‌بام رفت، اما تیری به زانویش خورد و از حرکت بازماند. در این واقعه بیش از هجده تن کشته و چهل تن زخمی شدند.
فاجعه پارک اتابک، یکی از سیاه‌ترین صفحات تاریخ مشروطیت ایران است؛ جایی که انقلاب، فرزندان خود را قربانی کرد. سردارملی پس از این زخم، تا پایان عمر یعنی ۲۵ آبان ۱۲۹۳ش، با همان گلوله در پا زندگی کرد و در ۴۸ سالگی درگذشت.
ستارخان نماینده منطق انقلابی بود که در تقابل با منطق نهادی جدید قربانی شد. اما مقاومت تبریز نیز حادثه‌ای خودجوش و صرفاً نظامی نبود؛ حاصل هم‌افزایی رنج انباشته طبقات فرودست و اصناف از یک سو، و هوشمندی سازمانی و استراتژی سیاسی مرکز غیبی از سوی دیگر بود.
میراث واقعی این مقاومت برای نسل امروز، درسی است درباره سازماندهی و همبستگی اجتماعی: برای ساختن آینده‌ای بهتر، به همان اندازه که به شجاعت و ایستادگی نیاز داریم، به خرد سازمانی، مدیریت افکار عمومی و همدلی میان اقشار مختلف جامعه نیز نیازمندیم. این میراث، تجربه زیسته تاریخی مردم تبریز است.
علی آقایاری/ محقق و پژوهشگر تاریخ مشروطه آذربایجان
